Bouwen binnen de planetaire grenzen, je hoort het overal. Het klinkt natuurlijk goed, maar wat houdt het in? Als je het hebt over de planetaire grenzen begint het er al meer dat je het moet hebben over systeemdenken en niet moet blijven steken in een CO2-tunnelvisie. Laten we eens kijken hoe hout en biobased scoren op die planetaire grenzen.
CO2 tunnelvisie
We weten dat de bouwindustrie een van de grootste CO2 uitstoters is. Wetgeving duwt ons al naar een vermindering van CO2: in 2050 dient de uitstoot van CO2 80-95% minder te zijn dan in 1990, met een tussenstap in 2030 wanneer we 49 procent minder CO2 uitstoot in Nederland zouden moeten hebben.
Stel dat dit allemaal lukt, het ‘Carbon-based design’, het ontwerpen op basis van koolstofreductie, heeft de overhand en iedereen kan dat. Is dat echter niet wat te beperkt? CO2 neutraal in 2050, maar ojee, alle biodiversiteit is dood…CO2 neutraal, maar och, we hebben nauwelijks schoon en vers water meer… jammer zeg…We willen dus niet alleen een carbon-based design, maar een planet-based desing.
Met CO2 los je slechts één probleem op, waarbij je mogelijk weer andere problemen creëert. Je moet een probleem aanpakken door systeemdenken: kijken naar relaties en afhankelijkheden binnen het hele systeem waar het deel van uitmaakt: de negen planetaire grenzen, hier in een schema samengevat.
Planetaire grenzen
Het begint al met het hout en de biobased materialen die we nodig hebben. Voor biobased en houtbouw hebben we bossen nodig en plantengroei om onze grondstoffen te produceren. Hoe staat dat in relatie tot die grenzen?
Verlies van biodiversiteit
De hoeveelheid dier- en plantensoorten loopt hard terug en daarmee de rijkdom en veerkracht van de planeet. Oorzaken zijn ontbossing ten behoeve van landbouw, verstedelijking en fossiele grondstofwinning.
Productieve teelt van hout en vezelgewassen om biobased mee te bouwen kan prima gepaard gaan met bloeiende biodiversiteit, mits het op ecologische wijze gebeurt.
Klimaatopwarming (hier zit de CO2)
CO2 en andere broeikasgassen zoals methaan die in de lucht belanden zijn belangrijke oorzaken van de opwarming van de aarde, het broeikaseffect. De productie en gebruik van conventionele materialen zijn een grote oorzaak hiervan.
Bomen spelen een grote rol bij het tegengaan van opwarming en wegvangen van CO2 om het vervolgens langdurig op te slaan in houten gebouwen. In de duurzaam en ecologisch beheerde bossen speelt ook de CO2 opslag in de bodem een belangrijke rol.
Chemische verontreiniging, nieuwe entiteiten
De concentratie van nieuwe, niet door de natuur af te breken stoffen in het ecosysteem. Het introduceren van nieuwe chemische stoffen en andere technische materialen in de natuur kan onbekende en zeer ongewenste geofysische en biologische effecten hebben op de natuur én op de mens zelf. De bouwindustrie maakt gebruik van ontelbare chemische stoffen die niet afgebroken kunnen worden.
Biobased en houtbouw zijn in de kern natuurlijke materialen. Sommige producten dienen uiteraard behandeld te worden om bepaalde eigenschappen te garanderen, maar de hoeveelheid giftige en schadelijke materialen is vele malen minder dan de conventionele materialen.
Uitputting ozonlaag
Door het gebruik en vrijkomen van schadelijke gassen door de mens wordt de ozonlaag aangetast en dat heeft gevolgen voor mensen, dieren en planten. Ondanks dat het gelukt is deze aantasting te verminderen en zelfs binnen de veilige grenzen, komen er bij productie van conventionele bouwmaterialen veel stoffen vrij, zoals o.a. CFK’s, halogenen en chemische verbindingen met broom of chloor, deze tasten de ozonlaag aan.
Bij houtbouw worden deze stoffen niet gebruikt.
Luchtvervuiling
Atmosferische aerosolen zijn mengsels van vaste of vloeibare deeltjes met lucht of een ander gas. Enkele voorbeelden zijn rook, stof en roet, zoals die afkomstig zijn van verbrandingsovens en -motoren. Deze grens zit nog binnen veilige grenzen. De groei van hout en biobased bouwgewassen zorgen voor het zuiveren van de lucht mits ecologisch en duurzaam beheerd.
Verzuring van oceanen
Door de toename van CO2 in de lucht nemen de oceanen steeds meer op, waardoor de pH-waarde van het zeewater daalt en de zuurgraad dus verhoogd. Productie van conventionele materialen als staal, cement en beton zijn de grote veroorzakers van CO2 en dus verzuring van de oceanen. Het moge helder zijn dat dit niet speelt bij de hout en biobased bouwgewassen.
Verstoring biochemische kringlopen
Stikstof (N) en fosfor (P) zijn belangrijke biologische voedingsstoffen voor de groei van planten. In te grote hoeveelheden kunnen deze stoffen zorgen voor verschuivingen in de natuur en ecosystemen uit balans brengen, zoals een explosieve groei van algen in de zee. Stikstof wordt in grote mate door de conventionele bouwindustrie geproduceerd door uitstoot van verbrandingsinstallaties- of motoren, nodig voor zware conventionele materialen.
De groei van hout en biobased bouwgewassen zorgen er voor dat deze kringlopen beter in stand blijven, bovendien is het een lichte manier van bouwen, waarmee stikstofarm gebouwd kan worden, zoals Wildopvang Avolare, midden in Natura2000- gebied.
Waterschaarste
De hoeveelheid zoet water, die beschikbaar is in de bodem. De productie van conventionele materialen doet een aanzienlijke aanspraak op zoet water. Ook tijdens de bouw worden enorme hoeveelheden water verspilt en gebouwen worden zo ontworpen dat schoon hemelwater zo snel mogelijk wordt afgevoerd
De productie van biobased bouwgewassen en natuurlijk materialen draagt bij aan een meer natuurlijke kringloop van water en put deze niet uit. Water is een onlosmakelijk onderdeel van de biologische kringloop waar bomen en gewassen een onderdeel van zijn.
Ontbossing/landgebruik
De mate waarin het natuurlijk landschap wordt aangepast voor menselijk gebruik, bijvoorbeeld voor landbouw of bebouwing. De afname van de hoeveelheid beschikbaar land voor natuur.
Het moge duidelijk zijn dan houtbouw geen ontbossing kan bevorderen mits het hout uit duurzaam beheerde bossen wordt geoogst. Als we het echt willen hebben over ‘bouwen binnen de planetaire grenzen’ lijkt de de snelste weg.
Groei
Bouwen binnen de planetaire grenzen ligt dus veel meer binnen handbereik met toepassing van biobased bouwgewassen en houtbouw. Daarbij geldt ook dat steeds meer en steeds groter er voor blijft zorgen dat we zowel materieel als ruimtelijk de grenzen blijven overschrijden. Het doel moet niet zijn economische groei, maar groei naar een duurzame leefomgeving, duurzame voedsel-, water- en energievoorziening en een houdbare natuurlijke samenleving
Ook dan kan je kijken naar hoe een boom dat doet. Groeien die dan niet tot in de hemel? Nee, de natuur is immers niet gebaseerd op eindeloze groei, maar op vernieuwen. Men zegt dat een eikenboom in de juiste omstandigheden 300 jaar bezig is met groeien. Om vervolgens 300 jaar te leven, waarin er geen echte groei meer is, alleen herstel en stabiliteit.
In dit stadium onderhoudt hij zijn leven door net genoeg te nemen en te geven aan duizenden andere soorten. Tenslotte zal hij de volgende 300 jaar langzaam achteruit gaan. En we hebben zowaar het bewijs! Namelijk de enorme eikenboom op het landgoed Gelderse Verwolde: de Dikke Boom van Verwolde. Geschat wordt dat de zomereik stamt uit 1567-’77. In 1767 wilde een molenaar de eik kopen om er twee molenassen uit te zagen. Dat kwam er niet van, maar toen is dus wel de omtrek gemeten van de boom gemeten. Sinds 1767 is de omtrek nog verschillende keren gemeten, resulterend in het nevenstaande groeischema. Duidelijk zichtbaar is de groei in de eerste 300 jaar. Vervolgens maakt men zich nu zorgen omdat de boom niet meer wil ‘groeien’, maar de eik zit met zijn 450 jaar gewoon in zijn stabiliserende levensfase. Daar kunnen we van leren: een boom blijft op natuurlijke wijze gewoon binnen de planetaire grenzen.
Daan Bruggink, is directeur van ORGA Architect in Nijmegen. Zijn kantoor ontwerpt uitsluitend houten en biobased gebouwen. Bruggink is een voorstander van bipfilisch ontwerpen: gebouwen die hun bewoners/gebruikers in bewust contact brengen met de natuur.
