Een buitensauna is bouwkundig een merkwaardig object. Aan de buitenzijde staat hij in weer en wind en moet het hout vocht, vorst en ultraviolet licht jarenlang verdragen. Aan de binnenzijde loopt de luchttemperatuur op tot tachtig à honderd graden, piekt de relatieve luchtvochtigheid bij elke opgieting en moet hetzelfde materiaal nauwelijks warmte geleiden en volstrekt onbehandeld blijven. Die twee opgaven vragen om tegengestelde eigenschappen. Wie dat niet scheidt, bouwt een cabine die ofwel aan de buitenkant binnen vijf jaar op is, ofwel aan de binnenkant onbruikbaar wordt.
Binnen: lage dichtheid, geen hars, geen afwerking
Voor de binnenbekleding en de banken gelden drie harde eisen. Het hout moet weinig warmte geleiden, zodat je er bij negentig graden op kunt zitten zonder je te branden. Het moet harsvrij zijn, want hars wordt vloeibaar en komt op de huid terecht. En het moet onbehandeld blijven, omdat lak en olie bij die temperaturen stoffen afgeven en bovendien de dampopname van het hout blokkeren.
Dat verklaart de klassieke keuzes. Espen heeft een lage dichtheid, is vrijwel harsvrij en blijft opvallend koel aan het oppervlak. Els gedraagt zich vergelijkbaar en heeft een warmere kleur. Thermisch behandeld populier is populair geworden omdat de behandeling de hygroscopiciteit verlaagt en het hout dimensionaal stabieler maakt, wat bij de grote vochtwisselingen in een sauna direct winst oplevert. Western red ceder wordt ook gebruikt, met als kanttekening dat de geur voor sommige gebruikers te uitgesproken is.
Wat je hier niet wilt, is gewoon vuren of grenen. Die bevatten harsgallen die bij hoge temperaturen gaan lopen, en de knoesten worden heter dan het omringende hout.
De banken zijn een detailleringsvraagstuk
Bij de banken telt de bevestiging zwaarder dan de houtsoort. Schroeven worden altijd van onderaf gezet, met de kop in een verzonken gat of in een profiel, zodat er aan de bovenzijde geen metaal bereikbaar is. Een roestvaststalen schroefkop van negentig graden is een brandwond.
Houd daarnaast speling tussen de latten, in de orde van acht tot tien millimeter, zodat het hout kan werken en de lucht kan circuleren. Een dicht bankblad zonder voegen gaat bollen zodra de vochtbelasting toeneemt, en dan trekt de bevestiging scheef.
De dikte van de latten is een functie van de overspanning. Bij een afstand tussen de dragers van meer dan ongeveer zestig centimeter moet de lat merkbaar dikker, anders ontstaat doorbuiging die je bij elke zitting voelt.
Buiten: de schil is een gevel, geen omhulsel
Aan de buitenzijde gelden de normale regels voor houten gevelbekleding, en die worden bij cabines verrassend vaak genegeerd. De bekleding hoort op rachelwerk te zitten met een doorlopende, geventileerde spouw van minstens twintig millimeter, open aan onder- en bovenzijde. Een beplating die direct op de isolatie of op het frame is geschroefd, droogt aan de achterzijde niet en gaat van binnenuit kapot.
Voor de houtkeuze is thermisch gemodificeerd hout hier de logische kandidaat, omdat de behandeling het vochtopnemend vermogen sterk verlaagt en daarmee het werken en de schimmelgevoeligheid. Duurzame houtsoorten met een hoge natuurlijke duurzaamheidsklasse voldoen eveneens. In beide gevallen geldt dat het hout vergrijst wanneer je het onbehandeld laat, wat een oppervlakteproces is en de constructie niet aantast.
De onderconstructie is het punt waar in de praktijk de meeste schade ontstaat. Een cabine hoort vrij van het maaiveld te staan, op poeren tot onder de vorstgrens of op een betonplaat, met een geventileerde ruimte onder de vloer. Direct op een terras of op tegels op zand is vragen om een rotte vloerrand en om ongelijke zetting die de deur klem zet.
De dampremmende laag is de discussie waard
Dit is het detail dat professionals onderscheidt van bouwpakketten. In de wand hoort aan de warme zijde, dus direct achter de binnenbekleding, een dampremmende laag. In de saunabouw wordt daarvoor doorgaans een folie met aluminiumlaag gebruikt, die naast het remmen van damptransport ook stralingswarmte terugkaatst.
Laat je die weg, dan dringt vochtige lucht bij elke opgieting de isolatie in, koelt daar af en condenseert tegen de koudere buitenschil. Dat proces is onzichtbaar en kost je binnen een aantal jaren de isolatiewaarde en daarna het hout. Breng je hem juist aan de verkeerde zijde aan, dan sluit je het vocht in.
Tussen de folie en de binnenbekleding hoort bovendien een luchtlaag van ongeveer tien millimeter, wat in de praktijk betekent dat de bekleding op tengels wordt gezet en niet direct op de folie. Bij een houten buitensauna die als compleet product wordt geleverd, is die opbouw doorgaans al uitgevoerd, maar het is bij oplevering het eerste waar je naar zou moeten vragen, omdat het achteraf niet meer te controleren is zonder de wand te openen.
Werken, krimpen en de deur
Hout in een sauna doorloopt een cyclus die je in de woningbouw zelden tegenkomt: van kamertemperatuur naar negentig graden en terug, meerdere keren per week. Detailleer daarom overal met speling. Kozijnen krijgen ruimere stelvoegen, de bekleding wordt niet opgesloten, en de deur hangt bij voorkeur in glas of met voldoende vrije ruimte in de sponning.
Een houten saunadeur die in de zomer goed sluit, klemt in de winter of andersom. Dat is geen fout maar natuurkunde, en het is de reden dat de meeste fabrikanten voor een volglazen deur kiezen.
Wat het voor de praktijk betekent
De samenvatting past in drie regels. Binnen kies je op lage dichtheid, harsvrij en onbehandeld. Buiten kies je op duurzaamheidsklasse en dimensionale stabiliteit, en bouw je als een normale, geventileerde houten gevel. En tussen die twee werelden zit een dampremmende laag die aan de warme zijde hoort en die je maar één keer goed kunt aanbrengen.
Wie cabines in het hogere segment naast elkaar wil beoordelen, kan dat het beste fysiek doen, want de opbouw van de wand en de bevestiging van de banken zijn op een productfoto onzichtbaar. In showrooms waar meerdere merken staan opgesteld, zoals bij Van Beem Buitenleven in Zwanenburg, kun je de binnenbekleding en de bankdetaillering met de hand vergelijken. Dat is in dit segment de enige manier waarop het verschil zichtbaar wordt voordat de eerste winter het laat zien.
